(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

॥ श्रीः ॥
3.314. अध्यायः 314
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Topics
युधिष्ठिरेण सरस्तीरशायिनां भ्रातृणामबलोकनेन सकरुणं परिदेवनपूर्वकं पानीयपानाय प्रयतनम् ॥ 1 ॥ तथा यक्षेण स्वीयप्रश्नानामुत्तरदानमन्तरा जलपानस्य दुश्शकत्वकथनेन तत्प्रतिपेधने तेषां समुचितोत्तरदानम् ॥ 2 ॥ ततस्तुष्टेन यक्षेण भीमादीनां चतुर्णामुज्जीवनम् ॥ 3 ॥
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Text

वैशम्पायन उवाच। 3-314-0x(2879)(27948)
स ददर्श हतान्भ्रातृँल्लोकपालानिव च्युतान्।
युगान्ते समनुप्राप्ते शक्रवैश्रवणोपमान् ॥ 3-314-1(27949)
विनिकीर्णधनुर्बाणं दृष्ट्वा निहतमर्जुनम्।
भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान्गतायुषः ॥ 3-314-2(27950)
सदीर्घमुष्णं निःश्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुतः।
तान्दृष्ट्वा पतितान्भ्रातॄन्सर्वांश्चिन्तासमन्वितः। 3-314-3(27951)
ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर।
सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे ॥ 3-314-4(27952)
व्यर्थं तदद्य मे सर्वं त्वयि वीरे निपातिते।
महात्मनि महाबाहो कुरूणां कीर्तिवर्धने ॥ 3-314-5(27953)
मनुष्यसंभवा वाचो विधर्मिण्यः प्रतिश्रुताः।
भवतांदिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृपा ॥ 3-314-6(27954)
देवाश्चापि यदाऽवोचन्मूतके त्वां धनंजय।
सहस्राक्षादनवरः कुन्ति पुत्रस्तवेति वै ॥ 3-314-7(27955)
उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वशः।
विप्रनष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरोजसा ॥ 3-314-8(27956)
नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित्।
सोयं मृत्युवशं यातः कथं जिष्णुर्महाबलः ॥ 3-314-9(27957)
अयंममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजयः।
आश्रित्ययं वयं नाथं दुःखान्येतानिसेहिम ॥ 3-314-10(27958)
रणे प्रगल्भौ वीरौ चसदा शत्रुनिबर्हणौ।
कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ।
यौ सर्वास्त्राप्रतिहतौ भीमसेनधनंजयौ ॥ 3-314-11(27959)
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम दुर्हृदः।
यमौ यदेतौ दृष्ट्वाऽद्य पतितौ नावदीर्यते ॥ 3-314-12(27960)
शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ताः क्रियान्विताः।
अकृत्वा सदृशं कर्म किं शेध्वं पुरुषर्षभाः ॥ 3-314-13(27961)
अविक्षतशरीराश्चाप्यप्रमृष्टशरासनाः।
असंज्ञा भुवि संगम्य किं शेष्वमपराजिताः ॥ 3-314-14(27962)
सानूनिवाद्रेः संसुप्तान्दृष्ट्वा भ्रातृन्महामतिः।
सुखं प्रसुप्तान्प्रस्विन्नः खिन्नः कष्टां दशां गतः ॥ 3-314-15(27963)
एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वरः।
शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुलः ॥ 3-314-16(27964)
इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित्।
नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामतिः ॥ 3-314-17(27965)
अथसंस्तभ्य धर्मात्मा तदाऽऽत्मानं तपःसुतः।
एवंविलप्य बहुधा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
बुद्ध्या विचिन्तयामासवीराः केन निपातिताः ॥ 3-314-18(27966)
नैषां शस्त्रप्रहारोस्ति पदं नेहास्ति कस्यचित्।
भूतं महदेदं मन्ये भ्रातरो येन मे हताः ॥ 3-314-19(27967)
एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम्।
`भ्रातॄणां न्न्यसनं घोरं सममेव महात्मनाम्' ॥ 3-314-20(27968)
स्यात्तु दुर्योधनेनेदमुपांशु परिकल्पितम्।
गान्धारराजरचितं सततं जिह्मवुद्धिना ॥ 3-314-21(27969)
यस् कार्यमकार्यं वा सममेव भवत्युत।
कस्तस्य विश्वसेद्वीरो दुष्कृतेरकृतात्मनः ॥ 3-314-22(27970)
अथवा पुरुषैर्गूढैः प्रयोगोऽयंदुरात्मनः।
भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा समचिन्तयत् ॥ 3-314-23(27971)
`आचार्यं किंनु वक्ष्यामि कृपं भीष्ममहं नु किम्।
विदुरं किंनु वक्ष्यामि बृहस्पतिसमं नये ॥ 3-314-24(27972)
अम्बां च किंनु वक्ष्यामि सर्वदा दुःखभागिनीम्।
दृष्ट्वा मां भ्रातृभिर्हीनं पृच्छन्तीं पुत्रगृद्धिनीम् ॥ 3-314-25(27973)
यदा त्वं भ्रातृभिः सर्वैः शक्रतुल्यपराक्रमैः।
सार्धं वनं गतो वीरैः कथमेकस्त्वमागतः' ॥ 3-314-26(27974)
कस्य किंनु विषेणेदमुदकं दूपितं यथा।
मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते।
मुखवर्णाः प्रसन्ना मे भ्रातॄणामित्यचिन्तयत् ॥ 3-314-27(27975)
एकैकशश्चौघबलानिमान्पुरुपसत्तमान्।
कोऽन्यः प्रतिसमासेत कालान्तकयमादृते ॥ 3-314-28(27976)
एतेन व्यवसायेन तत्तोयं व्यवगाढवान्।
पातुकामश्च तत्तोयमन्तरिक्षात्स शुश्रुवे ॥ 3-314-29(27977)
यक्ष उवाच। 3-314-30x(2880)
अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षो
नीता मया प्रेतवशं तवानुजाः।
त्वं पञ्चमो भविता राजपुत्र
न चेत्प्रश्नान्पृच्छतो व्याकरोपि ॥ 3-314-30(27978)
मा तात साहसंकार्पीर्मम पूर्वपरिग्रहः।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च ॥ 3-314-31(27979)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-32x(2881)
रुद्राणां वा वसूनां वामरुतां वा प्रधानभाक्।
पृच्छामि को भवान्देवो नैतच्छकुनिना कृतम् ॥ 3-314-32(27980)
हिमवान्पारियात्रश्च विन्ध्यो भलय एव च।
चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा ॥ 3-314-33(27981)
त्वयाऽतीव महत्कर्म कृतं च बलिनांवर।
`विनिघ्नता महेष्वासांश्चतुरोपि ममात्मजान्' ॥ 3-314-34(27982)
यान्न देवान गन्धर्वानासुराश्च न राक्षसाः।
विपहेरन्महायुद्धे कृतं ते तन्महाद्भुतम् ॥ 3-314-35(27983)
न ते जानामि यत्कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षित्तम्।
कौतूहलं महज्जातं साध्वसं चागतं मम ॥ 3-314-36(27984)
येनास्स्युद्विग्नहृदयः समुत्पन्नशिरोज्वरः।
पृच्छामि भगवंस्तस्मात्को भवानिह तिष्ठति ॥ 3-314-37(27985)
यक्ष उवाच। 3-314-38x(2882)
यक्षोऽहमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचरः।
मयैते निहता सर्वे भ्रातरस्ते निवारिताः ॥ 3-314-38(27986)
वैशम्पायन उवाच। 3-314-39x(2883)
ततस्तामशिवां श्रुत्वावाचं स परुपाक्षराम्।
यक्षस् ब्रुवतो राजन्नाकम्पत तदाऽऽस्थितः ॥ 3-314-39(27987)
विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम्।
ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम् ॥ 3-314-40(27988)
सेतुमाश्रित्य तिष्ठन्तं दद्रश भरतर्षभः।
मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम् ॥ 3-314-41(27989)
`उवाच यक्षः कौन्तेयं भ्रातृशोकप्रपीडितम्' ॥ 3-314-42(27990)
इमे तेभ्रातरो राजन्वार्यमाणआ मयाऽसकृत्।
बलात्तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया।
न पेयमुदकं राजन्प्राणानिह परीप्सता ॥ 3-314-43(27991)
पार्थ मा साहसं कार्पीर्मम पूर्वपरिग्रहः।
प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततःपिब हरस्व च ॥ 3-314-44(27992)
यूधिष्ठिर उवाच। 3-314-45x(2884)
न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम् ॥ 3-314-45(27993)
कामं नैतत्प्रसंसन्ति सन्तो हि पुरुषाः सदा।
यदात्मना स्वमात्मानं प्रशंसेत्पुरुषर्षभ।
यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्प्रतिवक्ष्यामि पृच्छ माम् ॥ 3-314-46(27994)
यक्ष उवाच। 3-314-47x(2885)
किंस्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितश्चराः।
कश्चैनमस्तं नयतिकस्मिंश्च प्रतितिष्ठति ॥ 3-314-47(27995)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-48x(2886)
ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितश्चराः।
धर्मश्चास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति ॥ 3-314-48(27996)
यक्ष उवाच। 3-314-29x(2887)
केन स्विच्छ्रोत्रियो भवति केन स्विद्विन्दते महत्।
केन स्विद्द्वितीयवान्भवतिराजन्केन च बुद्दिमान् ॥ 3-314-49(27997)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-50x(2888)
श्रुतेन श्रोत्रियो भति रतपसा विन्दते महत्।
धृत्या द्वितीयवान्भवति बुद्धिमान्वृद्धसेवया ॥ 3-314-50(27998)
यक्ष उवाच। 3-314-51x(2889)
किं ब्राह्मणानां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ 3-314-51(27999)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-52x(2890)
स्वाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सतामिव।
मरणं मानुषो भावः परिवादोऽसतामिव ॥ 3-314-52(28000)
यक्ष उवाच। 3-314-53x(2891)
किं क्षत्रियाणां देवत्वं कश्च धर्मः सतामिव।
कश्चैषां मानुषो भावः किमेषामसतामिव ॥ 3-314-53(28001)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-54x(2892)
इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव।
भयं वै मानुषो भावः परित्यागोऽसतामिव ॥ 3-314-54(28002)
यक्ष उवाच। 3-314-55x(2893)
किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजुः।
का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते ॥ 3-314-55(28003)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-56x(2894)
प्राणो वै यज्ञियंसाम मनो वै यज्ञियं यजुः।
ऋगेका वृणुते यज्ञं तां यज्ञो नातिवर्तते ॥ 3-314-56(28004)
यक्ष उवाच। 3-314-57x(2895)
किंस्विदावपतां श्रेष्ठं रकिंस्विन्निवपतां वरम्।
किंस्वित्प्रतिष्ठमानानां किस्वित्प्रसवतांवरम् ॥ 3-314-57(28005)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-58x(2896)
वर्षमावपतां श्रेष्ठं बीजं निवपतां वरम्।
गावः प्रतिष्ठमानानां पुत्रः प्रसवतां वरः ॥ 3-314-58(28006)
यक्ष उवाच। 3-314-59x(2897)
इन्द्रियार्थाननुभवन्बुद्धिमाँल्लोकपूजितः।
संमतः सर्वभूतानामुच्छ्वसन्को न जीवति ॥ 3-314-59(28007)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-60x(2898)
देवतातिथिभृत्यानां पितॄणामात्मनश्च यः।
न निर्वपति पञ्चानामुच्छ्वसन्न स जीवति ॥ 3-314-60(28008)
यक्ष उवाच। 3-314-61x(2899)
किंस्विद्गुरुतरं भूमेः किंस्विदुच्चतरं च स्वात्।
किंस्विच्छीघ्रतरं वायोः किंस्विद्बहुतरं तृणात् ॥ 3-314-61(28009)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-62x(2900)
माता गुरुतरा भूमेः खात्पितोच्चतरस्तथा।
मनः शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात् ॥ 3-314-62(28010)
यक्ष उवाच। 3-314-63x(2901)
किंस्वित्सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चेङ्गते।
कस्यस्विद्धृदयं नास्तिकास्विद्वेगेन वर्धते ॥ 3-314-63(28011)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-64x(2902)
मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चेङ्गते।
अश्मनो हृदयंनास्ति नदी वेगेन वर्धते ॥ 3-314-64(28012)
अक्ष उवाच। 3-314-65x(2903)
किंस्वित्प्रवसतो मित्रं किंस्विन्मित्रं गृहे सतः।
आतुरस् च किं मित्रं किंस्विन्मित्रं मरिष्यतः ॥ 3-314-65(28013)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-66x(2904)
विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः।
आतुरस्य भिषङ्भित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः ॥ 3-314-66(28014)
यक्ष उवाच। 3-314-67x(2905)
कोऽतिथिः सर्वभूतानां किं स्विद्धर्मं सनातनम्।
अमृतं किंस्विद्राजेन्द्रकिंस्वित्सर्वमिदं जगत् ॥ 3-314-67(28015)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-68x(2906)
अतिथिः सर्वभूतानामग्निः सोमो गवामृतम्।
सनातनोऽमृतो धर्मो वायुः सर्वमिदं जगत् ॥ 3-314-68(28016)
यक्ष उवाच। 3-314-69x(2907)
किंस्विदेको विचरते जातः को जायते पुनः।
किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत् ॥ 3-314-69(28017)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-70x(2908)
सूर्य एको विचरते यन्द्रमा जायते पुनः।
अग्निर्हमस्य भैषज्यं भूमिरावपनं महत् ॥ 3-314-70(28018)
यक्ष उवाच। 3-314-71x(2909)
किंस्विदेकपदं धर्म्यं किंस्विदेकपदं यशः।
किंस्विदेकपदं स्वर्ग्यं किंस्विदेकपदं सुखम् ॥ 3-314-71(28019)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-72x(2910)
दाक्ष्यमेकपदं धर्म्यं दानमेकपदं यशः।
सत्यमेकपदं स्वर्ग्यं शीलमेकपदंसुखम् ॥ 3-314-72(28020)
यक्ष उवाच। 3-314-73x(2911)
किंस्विदात्मा मनुष्यस् किंस्विद्दैवकृतः सखा।
उपजीवनं किस्विदस् किंस्विदस्य परायणम् ॥ 3-314-73(28021)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-74x(2912)
पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा।
उपजीवनं च पर्जन्यो दानमस् परायणम् ॥ 3-314-74(28022)
यक्ष उवाच। 3-314-75x(2913)
धन्यानामुत्तमं किंस्विद्धनानां स्यात्किमुत्तमम्।
लाभानामुत्तमं किंस्यात्सुखानां स्यात्किमुत्तमं ॥ 3-314-75(28023)
धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यंधनानामुत्तमं श्रुतम्।
लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा ॥ 3-314-76(28024)
यक्ष उवाच। 3-314-77x(2914)
किंस्विद्धर्मपरंलके कश्च धर्मः सदाफलः।
किं नियम्य न शोचन्ति कैश् सन्धिर्न जीर्यते ॥ 3-314-77(28025)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-78x(2915)
आनृशंस्यं परं धर्मात्रेताधर्मः सदाफलः।
मनो यम्य न शोचन्ति सन्धिः सद्भिर्न जीर्यते ॥ 3-314-78(28026)
यक्ष उवाच। 3-314-79x(2916)
किंनु हित्वाप्रियो भवति किंनु हित्वा न शोचति।
किंनु हित्वाऽर्थवान्भवति किंनु हित्वा सुखी भवेत् ॥ 3-314-79(28027)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-80x(2917)
मानं हित्वाप्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति।
कामं हित्वाऽर्थवान्भवति लोमं हित्वा सुखी भवेत् ॥ 3-314-80(28028)
यक्ष उवाच। 3-314-81x(2918)
किमर्थं ब्राह्मणे दानं किमर्थं नटनर्तके।
किमर्थं चैव भृत्येषु किमर्थं चैव राजसु ॥ 3-314-81(28029)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-82x(2919)
धर्मार्थं ब्राह्मणे दानं यशोर्थं नटनर्तके।
भृत्येषु सङ्ग्रहार्थं च भयार्थं चैव राजसु ॥ 3-314-82(28030)
यक्ष उवाच। 3-314-83x(2920)
अज्ञानेनावृतोलोकस्तमसा न प्रकाशते।
लोभात्त्यजतिमित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ 3-314-83(28031)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-84x(2921)
अज्ञानेनावृतोलोकस्तमसा न प्रकाशते।
लोभात्त्यजतिमित्राणि सङ्गात्स्वर्गं न गच्छति ॥ 3-314-84(28032)
यक्ष उवाच। 3-314-85x(2922)
मृत कथं स्यात्पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवत्।
श्राद्धं मृतंकथं वा स्यात्कथं यज्ञा मृतो भवेत् ॥ 3-314-85(28033)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-86x(2923)
मृतो दरिद्रः पुरुषोमृतंराष्ट्रमराजकम्।
मृतमश्रोत्रियं श्राद्धं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ 3-314-86(28034)
यक्ष उवाच। 3-314-87x(2924)
का दिक्किमुदकंपार्थ किमन्नं किंच वै विषम्।
श्राद्धस् कालमाख्याहि ततः पिब हरस्व च ॥ 3-314-87(28035)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-88x(2925)
सन्तो दिग्जलमाकाशं गौरन्नं ब्राह्मणं विषम्।
श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ॥ 3-314-88(28036)
यक्ष उवाच। 3-314-89x(2926)
तपः किंलक्षणं प्रोक्तं को दमश्च प्रकीर्तितः।
क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्रीः परिकीर्तिता ॥ 3-314-89(28037)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-90x(2927)
तपः स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दमः।
क्षमा द्वन्द्वसहिष्णुत्वंहीरकार्यनिवर्तनम् ॥ 3-314-90(28038)
यक्ष उवाच। 3-314-91x(2928)
किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्कः शमश्च प्रकीर्तितः।
दया च का परा प्रोक्ता किं चार्जवमुदाहृतम् ॥ 3-314-91(28039)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-92x(2929)
ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधः शमश्चित्तप्रशान्तता।
दयासर्वसुखैपित्वमार्जवं समचित्तता ॥ 3-314-92(28040)
यक्ष उवाच। 3-314-93x(2930)
कः शत्रुर्दुर्जयः पुंसां कश्चव्याधिरनन्तकः।
कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधुः कीदृशः स्मृतः ॥ 3-314-93(28041)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-94x(2931)
क्रोधः सुदुर्जयः शत्रुर्लोभोव्याधिरनन्तकः।
सर्वभूतहितः साधुरसाधुर्निर्दयः स्मृतः ॥ 3-314-94(28042)
यक्ष उवाच। 3-314-95x(2932)
को मोहः प्रोच्यते राजन्कश् मानः प्रकीर्तितः।
किमालस्यं च विज्ञेयं कश्चशोकः प्रकीर्तितः ॥ 3-314-95(28043)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-96x(2933)
मोहो हिधर्ममूढ्तवंमानस्त्वात्माभिमानिता।
धर्मनिष्क्रियताऽऽलस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते ॥ 3-314-96(28044)
यक्ष उवाच। 3-314-97x(2934)
किं स्थैर्यमृषिभिः प्रोक्तं किं च धैर्यमुदाहृतम्।
स्नानं च किं परं प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते ॥ 3-314-97(28045)
युधिष्ठि उवाच। 3-314-98x(2935)
स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्यं धैर्यमिन्द्रियनिग्रहः।
स्नानं मनोमलत्यागो दानं वै भूतरक्षणम् ॥ 3-314-98(28046)
यक्ष उवाच। 3-314-99x(2936)
कः पण्डिः पुमान्ज्ञेयो नास्तिकः कश्च उच्यते।
को मूर्खः कश्चकामः स्यात्को मत्सर इति स्मृतः ॥ 3-314-99(28047)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-100x(2937)
धर्मज्ञः पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते।
कामः संसारहेतुश्च हृत्तापो मत्सरः स्मृतः ॥ 3-314-100(28048)
यक्ष उवाच। 3-314-101x(2938)
कोऽहंकार यइतिप्रोक्तः कश्च दम्भः प्रकीर्तितः।
किं तद्दैवं परं प्रोक्तं किं तत्पैशुन्यमुच्यते ॥ 3-314-101(28049)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-102x(2939)
महाऽज्ञानमहंकारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छ्रयः।
दैवं रदानफलं प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम् ॥ 3-314-102(28050)
यक्ष उवाच। 3-314-103x(2940)
धर्मश्चार्थश्च कामश्च परस्परविरोधिनः।
एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगमः ॥ 3-314-103(28051)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-104x(2941)
यदा धर्मश्भार्या च परस्परवशानुगौ।
तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगमः ॥ 3-314-104(28052)
यक्ष उवाच। 3-314-105x(2942)
अक्षयोनरकः केन प्राप्यते भरतर्षभ।
एतन्मे पृच्छतः प्रश्नं तच्छीघ्रं वक्तुमर्हसि ॥ 3-314-105(28053)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-106x(2943)
रब्राह्मणं स्वयमाहूय याचमानमकिंचनम्।
पश्चान्नास्तीति योब्रूयात्सोक्षयंनरकं व्रजेत् ॥ 3-314-106(28054)
वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु।
देवेषु पितृध्रमेषु सोऽक्षयंनरकं व्रजेत् ॥ 3-314-107(28055)
विद्यमाने धने लोभाद्दानभोगविवर्जितः।
पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्सोक्षयं नरकं व्रजेत् ॥ 3-314-108(28056)
यक्ष उवाच। 3-314-109x(2944)
राजन्कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा।
ब्राह्मण्यं केन भवति प्रब्रूह्येतत्सुनिश्चितम् ॥ 3-314-109(28057)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-110x(2945)
शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम्।
कारणं हि द्विजत्वेच वृत्तमेव न संशयः ॥ 3-314-110(28058)
वृत्तं यत्नेन संरक्ष्यं ब्राह्मणेन विशेषतः।
अक्षीणवृत्तो न क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ॥ 3-314-111(28059)
पठकाः पाठकाश्चैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तकाः।
सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्स पण्डितः ॥ 3-314-112(28060)
चतुर्वेदोऽपि दुर्वृत्तः स शूद्रादतिरिच्यते।
योऽग्निहोत्रपोर दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ 3-314-113(28061)
यक्ष उवाच। 3-314-114x(2946)
प्रियवचनवादी किं लभते
विमृशितकार्यकरः किं लभते।
बहुमित्रकरः किं लभते
धर्मे रतः किं लभते कथय ॥ 3-314-114(28062)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-115x(2947)
प्रियवचनवादी प्रीयो भवति
विमृशितकार्यकरोऽधिकं जयति।
बहुमित्रकरः सुखं वसत
यश्च धर्मरतः स गतिं लभते ॥ 3-314-115(28063)
यक्ष उवाच। 3-314-116x(2948)
कोमोदतेकिमाश्चर्यं कः पन्थाः का च वार्तिका।
वद मे चतुरः प्रश्नान्मृता जीवन्तु बान्धवाः ॥ 3-314-116(28064)
युधिष्ठिर उवाच 3-314-117x(2949)
पञ्चमेऽहनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे।
अनृणी रचाप्रवासी चस वारिचर मोदते ॥ 3-314-117(28065)
अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम्।
शेषाः स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम् ॥ 3-314-118(28066)
तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना
नैको मुनिर्यस्य मतं प्रमाणम्।
धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां
महाजनो येन गतःस पन्था ॥ 3-314-119(28067)
पृथ्वी विभाण्डं गगनं पिघानं
सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन।
मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन
भूतानि कालः पचतीति वार्ता ॥ 3-314-120(28068)
यक्ष उवाच। 3-314-121x(2950)
व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना यथातत्वं परंतप।
पुरुषं त्विदानींव्याख्याहि यश्च सर्वधनी नरः ॥ 3-314-121(28069)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-122x(2951)
दिवं स्पृशति भूमिं च शब्दः पुण्येन कर्मणा।
यावत्स शब्दो भवति तावत्पुरुष उच्यते ॥ 3-314-122(28070)
तुल्ये प्रियाप्रिये यस् सुखदुःखे तथैव च।
अतीतानागते चोभे सवै पुरुष उच्येत ॥ 3-314-123(28071)
`समत्वं यस्य सर्वेषु निस्पृहः शान्तमानसः।
सुप्रसन्नः सदा योगी स वै सर्वधनी नरः' ॥ 3-314-124(28072)
यक्ष उवाच। 3-314-125x(2952)
व्याख्यातः पुरुषो राजन्यश्च सर्वधनी नरः।
तस्मात्त्वमेकं भ्रातृणां यमिच्छसि स जीवतु ॥ 3-314-125(28073)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-126x(2953)
श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहत्साल इवोत्थितः।
व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु ॥ 3-314-126(28074)
यक्ष उवाच। 3-314-127x(2954)
प्रियस्ते भीमसेनोऽयमर्जुनो वः परायणम्।
त्वं कस्मान्नकुलं राजन्सापत्नं जीवमिच्छसि ॥ 3-314-127(28075)
यस् नागसहस्रेण दशसङ्ख्येन वै बलम्।
तुल्यंतं भीममुत्सृज्य नकुलं जीवमिच्छसि ॥ 3-314-128(28076)
तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव।
अथ कनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि ॥ 3-314-129(28077)
यस्य बाहुबलंसर्वेपाण्डवाः समुपासते।
अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि ॥ 3-314-130(28078)
युधिष्ठिर उवाच। 3-314-131x(2955)
धर्म एव हतो हन्ति ध्रमो रक्षति रक्षितः।
तस्माद्धऱ्मं न त्यजामि मा नो धर्मो हतोऽवधीत् ॥ 3-314-131(28079)
आनृशंस्यं परो धर्मः परमार्थाच्चमे मतम्।
आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ 3-314-132(28080)
धर्मशीलः सदा राजाइतिमां मानवा विदुः।
स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ 3-314-133(28081)
कुन्ती चैव तु माद्री च द्वे भार्ये तु पितुर्मम।
उभे सपुत्रे स्यातां वै इतिमे धीयते मतिः ॥ 3-314-134(28082)
यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयोः।
मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु ॥ 3-314-135(28083)
यक्ष उवाच। 3-314-136x(2956)
3-314-136(28084)
यस् तेऽर्थाच्च कामच्च आनृशंस्यं परं मतम्।
तस्मात्ते भ्रातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ ॥
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Footnotes
3-314-6 बिधर्भिण्योऽनृताः ॥ 3-314-9 न कस्यचिदजेताऽपितु सर्वस्यैव जेता ॥ 3-314-10 आशां राज्याशाम्। संहत्य विनाश्य ॥ 3-314-16 दध्यौ कारणं मरणहेतुं विचारितवान् ॥ 3-314-18 तपःसुतः धर्मपुत्रः ॥ 3-314-22 दुष्कृतेःपापाकर्मणः ॥ 3-314-28 ओघवलान् महाप्रवाहयेगान्। प्रतिसमासेत प्रतियुद्ध्येत् करोति यस्तादृशो यनऋ कालान्तकयमस्तस्मात् ॥ 3-314-32 प्रयानभाक् प्राधान्यभाक् ।. 3-314-34 अतीव ते महदितिपाठे ते तथ ॥ 3-314-48 वेदास्तस्याभितश्चरा इति अधर्मस्तमस्तं नयतीति क. च. ध.पाठः ॥ 3-314-49 केन द्वितयो भवतीति ध. पाठः ॥ 3-314-54 परित्याग आर्तानामिति शेषः। दानमेषां सतामिवति क. पाठः ॥ 3-314-55 का चैका वृश्चत इति क. ध.पाटः ॥ 3-314-56 वागेका वृश्चतेऽयज्ञमिति क. पाठः ॥ 3-314-60 न निर्वपति न प्रयच्छति देवतादिभ्यः ॥ 3-314-62 उक्तसाधनाशक्तेन मातापित्रोः शुश्रूषा मनोनिरोधस्तृणवत्तुच्छायाश्चिन्तायस्त्यागश्च कर्तव्य इत्याह किंस्विद्गुर्विति। बहुतरं नृणामिति ध.पाठः। बहुतरी तृणादिति ध. पाठः ॥ 3-314-64 किंस्विज्जातं नचोपति इति झ. पाठः ॥ 3-314-66 सार्तः प्रवसतो मित्रमिति झ. पाठः ॥ 3-314-70 एकपदं एकमेव पर्यवसानस्थानम्। दाक्ष्ये कृत्स्ने धर्मः पर्यवसित इत्यर्तः। एवमुत्तरत्र ॥ 3-314-87 प्रार्थनाविषं इति झ. पाठः ॥ 3-314-126 जीवं जीवन्तम् ॥ 3-314-128 अनुभावेन नकुलगतसामर्थ्येन ॥ 3-314-130 नः अस्मान्मावधीत् ॥ 3-314-131 आनृशंस्यं अवैषम्यम्। परमार्थात् सत्यात् ॥ 3-314-133 धीयते निश्चिनुते ॥ 3-314-135 यस्मात्ते पार्थ धर्माच्च इति थ. ध. पाठः ॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.